ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

Ακρωτηριασμός των γυναικείων
γεννητικών οργάνων

24.02.03 Ο ακρωτηριασμός των γυναικείων γεννητικών οργάνων ως παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων

Ο ακρωτηριασμός των γυναικείων γεννητικών οργάνων έχει αναγνωρισμένες επιπτώσεις στα ανθρώπινα δικαιώματα των γυναικών και των παιδιών. Επίσης, θεωρείται μια μορφή βίας εναντίον των κοριτσιών, που επηρεάζει τη ζωή τους ως ενήλικων γυναικών.

Μια σειρά συνθηκών για τα ανθρώπινα δικαιώματα που ξεκινούν από 1948 και είναι δεσμευτικές για τις χώρες που έχουν προσχωρήσει σε αυτές, περιέχουν διατυπώσεις που αφορούν το δικαίωμα στην υγεία, στη μη διάκριση με βάση το φύλο και στη φυσική και πνευματική ακεραιότητα. Ο ακρωτηριασμός των γυναικείων γεννητικών οργάνων παραβιάζει κάθε ένα από αυτά τα δικαιώματα. Πιο πρόσφατα, στη δεκαετία του '90, κείμενα που προέκυψαν από διεθνείς συνόδους, έθεσαν ως θέμα τις βλαπτικές παραδοσιακές τακτικές γενικά και, σε μερικές περιπτώσεις, το γυναικείο ακρωτηριασμό ειδικότερα.

Η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Η.Ε. το 1948, ορίζει μια σειρά βασικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, που αφορούν κάθε άνθρωπο. Το άρθρο 3 εγγυάται το δικαίωμα στη ζωή, την ελευθερία και την ασφάλεια του ατόμου. Αυτή η αρχή θεωρείται ότι παρέχει τη βάση για το δικαίωμα στη φυσική και πνευματική ακεραιότητα. Τέλος, η Διακήρυξη απαγορεύει τα βασανιστήρια και τη "σκληρή, απάνθρωπη ή ταπεινωτική μεταχείριση ή τιμωρία" (άρθρο 5).

Το Διεθνές Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα (ΔΣΟΚΠΔ) και το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (ΔΣΑΠΔ) που υιοθετήθηκαν από τη Γενική Συνέλευση των Η.Ε. το 1966 και είναι νομικά δεσμευτικά για τα κράτη-μέλη, έχουν διατάξεις που εφαρμόζονται στην πρακτική του γυναικείου ακρωτηριασμού. Η πρώτη από αυτές είναι το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση, που ορίζεται στο άρθρο 1.1. του ΔΣΟΚΠΔ, το οποίο, μεταξύ άλλων, εγγυάται σε όλα τα άτομα το δικαίωμα "να καθορίζουν ελεύθερα την ... κοινωνική και πολιτιστική τους ανάπτυξη". Το ΔΣΟΚΠΔ επεκτείνει το δικαίωμα στην υγεία που ορίζεται στην Οικουμενική Διακήρυξη, δηλώνοντας ότι όλα τα άτομα έχουν δικαίωμα "να απολαμβάνουν το υψηλότερο δυνατό επίπεδο φυσικής και πνευματικής υγείας". Το ΔΣΑΠΔ συμπληρώνει τα προηγούμενα προσθέτοντας ότι "κάθε ανθρώπινο ον έχει το εγγενές δικαίωμα στη ζωή", το οποίο "πρέπει να προστατεύεται από το νόμο". Όσον αφορά την υγεία, το Σύμφωνο απαγορεύει "τα βασανιστήρια ή ... τη σκληρή, απάνθρωπη ή ταπεινωτική μεταχείριση ή τιμωρία". Επίσης, το ΔΣΑΠΔ απαγορεύει ρητά την υποβολή ατόμων σε ιατρικά ή επιστημονικά πειράματα χωρίς τη συναίνεσή τους.

Η Συνθήκη για την Εξάλειψη Όλων των Μορφών Διάκρισης κατά των Γυναικών (1979), η οποία είναι νομικά δεσμευτική για τα κράτη-μέλη, αντιμετωπίζει ρητά τα έθιμα και τις παραδοσιακές τακτικές που έχουν ως αποτέλεσμα δυσμενείς διακρίσεις κατά των γυναικών. Η Συνθήκη καλεί όλα τα κράτη-μέλη "να τροποποιήσουν ή να καταργήσουν υπάρχοντες νόμους, κανονισμούς, έθιμα και πρακτικές που αποτελούν διακρίσεις κατά των γυναικών". Οι διατάξεις της Συνθήκης, αν και δεν αναφέρονται ρητά στον ακρωτηριασμό των γυναικείων γεννητικών οργάνων, δημιουργούν μια ισχυρή νομική βάση για τη λήψη μέτρων για την εξάλειψη αυτής της πρακτικής.

Οι Προοδευτικές Στρατηγικές για την Εξέλιξη των Γυναικών που υιοθετήθηκαν το 1985 στο Ναϊρόμπι, αν και δεν κάνουν ειδική αναφορά στο γυναικείο ακρωτηριασμό, περιέχουν πολλές διατάξεις που εφαρμόζονται σε αυτόν, όπως, για παράδειγμα, η παράγραφος 148 που καλεί τις κυβερνήσεις να σχεδιάσουν την προαγωγή της υγείας και της ανάπτυξης των γυναικών και "να εντοπίσουν και να μειώσουν τους κινδύνους για την υγεία των γυναικών". Η παράγραφος 150 δηλώνει ότι "η εκπαίδευση στην υγεία θα πρέπει να προσανατολίζεται στην αλλαγή εκείνων των στάσεων, αξιών και ενεργειών που έχουν ως αποτέλεσμα δυσμενείς διακρίσεις και είναι βλαπτικές για την υγεία των γυναικών και των κοριτσιών".

Η Διακήρυξη των Η.Ε. για Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών, του 1993, δηλώνει ρητά στο άρθρο 2: "Η βία κατά των γυναικών θεωρείται ότι περιλαμβάνει, αλλά δεν περιορίζεται, στα εξής: α) Φυσική, σεξουαλική και ψυχολογική βία που διαπράττεται μέσα στην οικογένεια, συμπεριλαμβανομένης ... της βίας που σχετίζεται με την προίκα ... του γυναικείου ακρωτηριασμού και άλλων παραδοσιακών πρακτικών που είναι βλαπτικές για τις γυναίκες..."

Η Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, του 1989, η οποία έχει επικυρωθεί από όλα τα κράτη όπου εφαρμόζεται ο γυναικείος ακρωτηριασμός, ορίζει ρητά τις αρχές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που ισχύουν για τα παιδιά. Μεταξύ άλλων, η Συνθήκη καθιερώνει το δικαίωμα του παιδιού να αναπτυχθεί σωματικά, πνευματικά και κοινωνικά, να εκφράζει ελεύθερα την άποψή του και να συμμετέχει στη λήψη αποφάσεων που αφορούν το μέλλον του. Το άρθρο 19, το οποίο προστατεύει τα παιδιά από "όλες τις μορφές φυσικής ή πνευματικής βίας, τραυματισμού ή κακομεταχείρισης, παραμέλησης ή αμελούς μεταχείρισης, κακομεταχείρισης ή εκμετάλλευσης" εφαρμόζεται στο γυναικείο ακρωτηριασμό. Πιο συγκεκριμένα η Σύμβαση αναφέρεται σε βλαπτικές παραδοσιακές πρακτικές στο άρθρο 24.3.

Μια δήλωση της Παγκόσμιας Ιατρικής Ένωσης για την Καταδίκη του Γυναικείου Ακρωτηριασμού, που υιοθετήθηκε το 1993 στη Βουδαπέστη της Ουγγαρίας, καταδικάζει τόσο τον ακρωτηριασμό των γυναικείων γεννητικών οργάνων όσο και τη συμμετοχή των γιατρών σε αυτήν τη διαδικασία.

Η Διακήρυξη της Βιέννης του 1993 και το σχετικό Πρόγραμμα Δράσης υποστηρίζουν ενεργά τα δικαιώματα των γυναικών και των κοριτσιών και καταδικάζουν ρητά τις βλαπτικές παραδοσιακές τακτικές. Σε αυτήν τη Διακήρυξη γίνεται σαφής η αποδοχή εκ μέρους της διεθνούς κοινότητας της αρχής ότι τα γυναικεία δικαιώματα είναι ανθρώπινα δικαιώματα και ότι η βία κατά των γυναικών είναι παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ακόμη και όταν ο φορέας της βίας είναι ιδιώτης ή μέλος της οικογένειας του θύματος.

Η Διακήρυξη και το Πρόγραμμα Δράσης της Διεθνούς Συνόδου για τον Πληθυσμό και την Ανάπτυξη, του 1994, κάνουν πέντε ρητές αναφορές στον ακρωτηριασμό των γυναικείων γεννητικών οργάνων και ζητούν την απαγόρευσή του. Το συγκεκριμένο κείμενο αντιπροσωπεύει μια μετατόπιση απόψεων σε διεθνές επίπεδο, από την αντιμετώπιση του γυναικείου ακρωτηριασμού κυρίως ως ζητήματος υγείας προς τη θεώρησή του ως θέματος που αφορά τόσο την υγεία όσο και τα δικαιώματα των γυναικών.

Η Διακήρυξη και Πλατφόρμα Δράσης της Τέταρτης Παγκόσμιας Συνόδου για τις Γυναίκες, που έγινε στο Πεκίνο το Σεπτέμβριο του 1995, ζητούν να τεθεί τέρμα στην πρακτική του ακρωτηριασμού των γυναικείων γεννητικών οργάνων.